วันที่๑๖ สิงหาคม ๒๔๘๘ คือวันสันติภาพไทย ที่สามารถกล่าวได้ว่าเป็นผลงานของขบวนการเสรีไทย

James Walsky

วันที่๑๖ สิงหาคม ๒๔๘๘ คือวันสันติภาพไทย ที่สามารถกล่าวได้ว่าเป็นผลงานของขบวนการเสรีไทย

ขบวนเสรีไทย เกิดขึ้น โดยนายปรีดี พนมยงค์ เป็นหัวหน้าใหญ่ในประเทศ พร้อมด้วยนายทวี บุญเกตุ รัฐมนตรีว่าการกระทรวงศึกษาธิการ และคนอื่นๆ อีกหลายคนได้ติดต่อลับ ๆ กับอังกฤษ และอเมริกา ซึ่งมี ม.ร.ว. เสนีย์ ปราโมช เป็นหัวหน้าเสรีไทยในต่างประเทศทำงานประสานกัน โดยจัดหน่วยเสรีไทยขึ้น 24 แห่ง ภายใต้การฝึกของอังกฤษ 11 หน่วย อเมริกา 13 หน่วย ตั้งขึ้นตามจังหวัดต่าง ๆ อย่างเป็นความลับ โดยมีนักศึกษานอกประเทศที่ได้รับการฝึกอาวุธ แล้วเดินทางเข้าประเทศไทยเพื่อฝึกอาวุธให้แก่พลพรรคใต้ดินเสรีไทยอีกทีหนึ่งเสรีไทยของเราอยู่ทั้งในอังกฤษและสหรัฐอเมริกา มี

๑. หม่อมเจ้าศุภสวัสดิ์วงศ์สนิท สวัสดิวัตน์ เป็นหัวหน้าเสรีไทยในอังกฤษ

๒. ม.ร.ว. เสนีย์ ปราโมช (อัครราชทูตไทยในสหรัฐอเมริกา) เป็นหัวหน้าเสรีไทยในอเมริกา

เสรีไทยคือนักเรียนไทยที่ถูกส่งตัวมาศึกษาในสาขาต่าง ๆ ในมหาวิทยาลัย หนุ่มไทยเหล่านี้สละการเรียน สมัครเข้าฝึกตามรูปแบบกองโจรและยุทธวิธีสงคราม ร่วมมือกันทั้งอเมริกาและอังกฤษ ส่วนในประเทศไทย เสรีไทยมีอยู่ ๒ คณะด้วยกัน ฝ่ายหนึ่งมีหัวหน้าคือ หลวงประดิษฐ์มนูธรรม(ปรีดี พนมยงค์) และอีกฝ่ายหนึ่งคือ พลต.อ.อดุล หรือหลวงอดุลเดชจรัส อธิบดีกรมตำรวจ ต่างคนต่างก็ได้ปฏิบัติการลับเพื่อเอกราชของไทย แต่ยังมิได้ร่วมมือเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน

หลังจากฝึกกันอย่างหนัก หนุ่มเสรีไทยจากต่างประเทศเริ่มข้ามน้ำข้ามทะเล ทยอยกันเข้าปฏิบัติงานเสี่ยงตายในประเทศไทยในปี พ.ศ. ๒๔๘๖ อันตรายมีอยู่รอบด้านเพราะทหารญี่ปุ่นมีกำลังเข้มแข็งมาก รัฐบาลไทยอยู่ในฐานะพันธมิตรของญี่ปุ่นก็ไม่อาจช่วยเหลือได้อย่างเปิดเผย ส่วนประชาชนไทยก็ยังไม่เข้าใจบทบาทของเสรีไทย และยังไม่พอใจที่บ้านเมืองถูกทิ้งระเบิดจากสหรัฐฯและอังกฤษ

สงครามจบลงด้วยความพ่ายแพ้ของญี่ปุ่นในวันที่ ๑๕ สิงหาคม ๒๔๘๘ ประเทศไทยก็ได้ประกาศสันติภาพในวันรุ่งขึ้น (๑๖ สิงหาคม ๒๔๘๘) หลังสงคราม ชะตากรรมไทยอยู่แบบเสี่ยง ๕๐/๕๐ ว่าจะรอดหรือจะไม่รอดในฐานะประเทศพันธมิตรของผู้แพ้สงคราม และเคยประกาศสงครามกับฝ่ายพันธมิตร

แต่โชคเข้าข้าง ได้รับการสนับสนุนอย่างแข็งขันจากสหรัฐอเมริกา ผู้พอใจผลงานของเสรีไทย นายเจมส์ เบิร์น รัฐมนตรีว่าการต่างประเทศของสหรัฐอเมริกา แถลงว่าการประกาศสงครามของไทยต่อพันธมิตรนั้นถือเป็นโมฆะ ไม่ถือเป็นคู่สงครามของพันธมิตร นอกจากนี้สหรัฐฯยังให้เครดิตคนไทยด้วยว่า คนไทยให้ความเอ็นดูแก่เชลยศึกฝรั่งในไทย ไม่ได้ถือเป็นศัตรู และคนไทยก็ช่วยป้องกันและต่อต้านญี่ปุ่นอีกด้วย

เมื่อสหรัฐอเมริกาประกาศรับรองไทย อังกฤษซึ่งกำลังจะเข้ามาควบคุมประเทศไทยทั้งด้านกำลังทหารและเศรษฐกิจก็ต้องเปลี่ยนความตั้งใจ ตั้งเงื่อนไขเพียงให้ไทยเสียค่าปรับทางด้านสงคราม แม้ว่าจะค่อนข้างมาก แต่ก็นับว่าไทยรอดพ้นจากชะตากรรมของประเทศแพ้สงครามไปได้อย่างหวุดหวิด